Te: Olgularla başlar, sonra teoriye geçer, en sonunda tekrar olgulara döner.
Ti: Teoriyle başlar, sonra olgulara geçer, en sonunda tekrar teoriye döner.
Tümdengelim: Teoriyle başlar ve olgulara doğru ilerler.
Tümevarım: Olgularla başlar ve teoriye doğru ilerler.
Jung’un Te ve Ti hakkında söylediklerine bakalım:
“Dışsal olgular [Ti]’nin ne amacıdır ne de kaynağıdır. […] [Ti] sorular formüle eder ve teoriler yaratır; yeni bakış açıları ve içgörüler açığa çıkarır. Ancak olgular söz konusu olduğunda temkinli davranır. Olgular yalnızca örnek olarak kullanılabilir; onların baskın hale gelmesine izin verilmemelidir. Olgular, hiçbir zaman kendi başlarına değil, yalnızca bir teoriyi destekleyen kanıtlar olarak toplanır. Eğer bu bazen aksi yönde görünüyorsa, bu sadece dışadönük üsluba verilmiş bir tavizdir.” (Psikolojide Tipler)
Benzer şekilde Myers da şöyle der:
Te: “Olgulara dayanır… deneyimin olgularına bağımlıdır… olguları çoğaltma eğilimindedir.”
Ti: “Olgulara esas olarak fikrin kanıtı olarak değer verir… olguları ihmal eder… onları fikre uyacak şekilde zorlar.”
(Her iki tanım da Gifts Differing, 8. bölümden alınmıştır.)
Görüldüğü gibi Myers ve Jung aynı noktada buluşmaktadır: Te’de olgulara yönelik daha büyük bir odak vardır; Ti’de ise teoriye yönelik daha büyük bir odak vardır.
Tümdengelimde genel teori olguları belirler; tümevarımda ise genel olgular teoriyi belirler.
Tümdengelim teoriyi vurgular ve uymayan olguları ihmal eder; bu yönüyle Ti’ye benzer.
Tümevarım ise olguları vurgular ve teoriye uymayan yönleri göz ardı eder; bu yönüyle Te’ye benzer.
Sorun şu gibi görünüyor: İnsanlar okulda tümevarımın “yanlış” olduğunu öğrendikleri için herkes kendi işlevinin tümdengelimle özdeşleştirilmesini istiyor. Oysa bilimsel kesinlik açısından tümevarım sınırlı olsa da, günlük yaşamda sürekli tümdengelim kullansaydık son derece verimsiz olurduk.
Tümevarım pratiktir. Bir sonuca kesin doğruluk kazandırmadan onu destekler. Gerçek dünyada ise çoğu zaman bu yeterlidir.
Örneğin bir grup iş insanı yeni bir ürün piyasaya sürmeye karar verirken şu şekilde düşünmek zorundadır:
“Benzer ürünler geçmişte sattığı için bunun da satacağını düşünüyoruz.”
Bu insanlar yalnızca tümdengelim kullansalardı hiçbir karar alamazlardı.
Dolayısıyla bilimsel kesinlik söz konusu olmadığı sürece tümevarımın kendisinde yanlış olan bir şey yoktur.
Ortalama olarak şu bağlantı kurulabilir:
- TJ tipleri, olgulara ulaşmak uğruna teorik inceliklerin bir kısmını geride bırakmaya daha yatkındır.
- TP tipleri ise teoriyi geliştirmek uğruna bazı olguları ikinci plana atmaya daha yatkındır.
Bu, Te kullanan insanların gerektiğinde tümdengelim yapamayacağı ya da Ti kullanan insanların tümevarım yapamayacağı anlamına gelmez.
Leave a ReplyCancel reply